یابد ، باید دارای عزت نفس تحصیلی مثبت باشد (اسلامی نسب ،1373).
2-2-4-3-عزت نفس خانوادگی
ارزیابی وقضاوت فرد در جایگاه عضوی از خانواده را عزت نفس خانوادگی می گویند که در اثر تعامل فرد با اعضای خانواده در وی به وجود می آید . نوع رابطه ی متقابل فرد با پدر ، مادر وسایر اعضای خانواده و اینکه فرد تا چه اندازه توسط آنها پذیرفته شده در چگونگی نگرش او نسبت به خودش مؤثر است وعزت نفس خانوادگی او را تعیین میکند (بیابانی ،1390).
عزت نفس خانوادگی ، احساسات و ادراکات افراد را به عنوان عضوی از خانواده منعکس می کند ، فرد وقتی که احساس میکند عضو با ارزشی از خانواده است ، وظیفه ی خود را به نحو احسن انجام میدهد و به لحاظ محبت و احترامی که از خانواده دریافت می کند احساس امنیت کرده و عزت نفس مثبت در این زمینه پیدا میکند . به عبارتی این نوع اعتماد به نفس ، از عقاید فرد در مورد خودش با عنوان عضوی از خانواده سرچشمه میگیرد (فرگوسن و مازین ؛ ترجمه ی پارسا ، 1382) .
2-2-4-4-عزت نفس کلی
و در آخر عزت نفس کلی ؛ ارزیابی جامع تری از خود است و مبتنی بر ارزیابی فرد از خودش در همهی زمینه هاست ، به ارزیابی و قضاوت فرد نسبت به کلیه ی ارزش های خود اطلاق میشود . این حیطه ی عزت نفس ، سایر حیطه ها را در خود دارد و در واقع به آنها نوعی وحدت و یکپارچگی می بخشد . فردی که عزت نفس کلی مثبتی دارد از همه نظر خود را مطلوب و خوب میداند . او نگرش مثبت خود را از واکنش مثبت اعضای خانواده ، همسالان و معلمین کسب نموده است . چنین فردی بهتر می تواند با مشکلات خود مقابله کند (اسلامی نسب ، 1373)
عزت نفس از جمله مفاهیمی است که ارتباط معکوس آن با افسردگی ، احساس تنهایی ، کم رویی و اضطراب به عنوان متغیرهای منفی و ارتباط مثبت با مفاهیمی چون احساس کارایی ، خوش بینی ، توانمندی و پیشرفت تحصیلی به عنوان متغیرهای مثبت گزارش شده است .
2-2-5-نقش عزت نفس درپیشرفت تحصیلی
یکی از عوامل مؤثر در پیشرفت تحصیلی عزت نفس است . به عبارتی منظور از عزت نفس آن است که افراد درباره ی خود چگونه فکر می کنند و چقدر از عملکردشان راضی هستند و به خصوص احساس آنان از نظر اجتماعی و تحصیلی درباره ی خود چگونه است . و به ارزیابی فرد از خود به عنوان محصل مربوط می شود ، این امر تنها ارزیابی ساده ای از توانایی وموقعیت نیست ، محصل اگر به تمام معیارهای موفقیت تحصیلی دست یابد عزت نفس او مثبت خواهد بود (حسینی طباطبایی و قدیمی مقدم ، 2007) .
برخی از پژوهشگران معتقدند که ارتباط مستقیم بین عزت نفس و موفقیت تحصیلی در دوره ی دانش آموزی بیشتر صادق است . چرا که در این دوره ، شایستگی اغلب فقط در گرفتن نمره ی بهتر خلاصه میشود ، ولی در محیط دانشگاه ضمن این که یک محیط آموزشی است ، یک محیط اجتماعی نیز هست و مسایل خاص خود از جمله زندگی خوابگاهی ، بی علاقگی به رشته تحصیلی و نگرانی نسبت به آینده ی حرفه ای را نیز به همراه دارد که همگی این ها نقش پیشرفت تحصیلی در ارتقای عزت نفس دانشجویان را به نسبت دانش آموزان کم رنگ تر میکند (زارع و دیگران ، 1386) .
به نظر می رسد پیشرفت تحصیلی و عزت نفس رابطه ی متقابلی دارند ؛ یعنی از طرفی ، داشتن عزت نفس موجب پیشرفت تحصیلی می شود ، زیرا خودباوری و تلقی مثبت از خویشتن در یادگیری و ایجاد انگیزش برای تحصیل اثر می گذارد و موجب پیشرفت تحصیلی می گردد . از طرف دیگر موفقیت های تحصیلی در رسیدن به مدارج بالا در کار آموزش ، موجب ارتقای عزت نفس میشود . به طور کلی پیشرفت های انسان در هر زمینهای و تجربه ی موفقیت ، احساس خودباوری و ارزشمندی در هر موردی باعث افزایش عزت نفس در او میشود (حسینی نسب و وجدان پرست،1381 : 103).
نتایج مطالعهی مولوی و همکاران در خصوص عوامل مؤثر بر انگیزش تحصیلی نشان داد ، عزت نفس یکی از عوامل مؤثر در افزایش انگیزه ی تحصیلی است . در واقع عزت نفس با تحت تأثیر قرار دادن شخص ، میتواند در صورت بالا بودن ، سبب انگیزه ی تحصیلی و در صورت پایین بودن سبب بی انگیزگی شود (مولوی و دیگران ، 1386) .
2-2-6- دلگرمی وافزایش عزت نفس
دلگرمی اعتماد شخص و احساس ادراک فرد از خود را نیرو می بخشد و در نتیجه کلیدی برای رشد و پرورش شخصی است . نگرش و دید مثبت به خود از ابعاد بسیار مهم دلگرمی است و بازخورد مثبتی است که به جای نتیجه بر تلاش و پیشرفت متمرکز است . دلگرمی فرایندی است که بر منابع شخصی و توان بالقوه برای افزایش عزت نفس و پذیرش خود تأکید دارد . راز حل کردن مشکلات عزت نفس این نیست که به افراد ناسازگار اطمینان داده شود که آنها روبه راه هستند . معمای عزت نفس این است که وقتی افراد دلگرم می شوند خود را فراموش کنند و زندگی کردن با دیگران را آغاز کنند . از آن پس عزت نفس به صورت مشکل وجود نخواهد داشت (پروچسکا و نورکراس ؛ ترجمه ی سید محمدی ، 1385) .
دلگرمی عزت نفس را افزایش می دهد و افراد به خاطر آنچه که هستند ، احساس ارزشمندی می کنند . وقتی این احساسات رشد می کند میل به همکاری و مسئولیت پذیری افزایش می یابد . بدون تردید جوانان و نوجوانانی که ارزشمندی و عزت نفس جالب توجهی دارند نسبت به همسالان خود در شرایط مشابه ، کارآمدی بیشتری از خود نشان می دهند (ترکاشوند،1380) .
دلگرم بودن و خوش بین بودن یک خودگویی مثبت در فرد ایجاد می کند ، بنابراین می توانیم به این نتیجه دست یابیم که در اثر آموزش دلگرمی عزت نفس افراد ارتقا یافته ، زیرا عزت نفس یعنی ارزیابی هایی که افراد درباره ی خود دارند و حس ارزشمندی شخصی است . از سوی دیگر عزت نفس یک خود ارزیابی مثبت و جنبه ای بنیادی از تجربه و کیفیت زندگی فرد است (برنا و سواری ، 1389) .
اکثر دانشمندان و صاحب نظران ارزیابی مثبت از خود را به عنوان عامل اساسی در سازگاری عاطفی – اجتماعی افراد می دانند ، در ابتدا دانشمندانی مانند ویلیام جیمز ، هربرت مید و چارلی کولی بر اهمیت عزت نفس تأکید داشتند و سال ها بعد روانشناسان نظریه ها را با کارهای تجربی در هم آمیختند و نتیجه گرفتند که عزت نفس مثبت با شادکامی و خوش بینی در رابطه است . بررسی های گوناگون حاکی از آن است افرادی که احساس خوبی نسبت به خود دارند معمولاً احساس خوبی نیز به زندگی دارند ، آنها میتوانند با اطمینان با مشکلات و مسئولیت های زندگی مواجه شوند . از عهده ی آنها برآیند (حسینی نسب و وجدان پرست ، 1381) .
مطالعات کوپر اسمیت (1968) ، نشان داده که اندک افراد دارای عزت نفس بالا و خوش بین قادرند در گروه نفوذ و تأثیر داشته و تا حدی جهت آن را تعیین کنند . این افراد مستقل از اجتماع نظراتی دارند و قادرند حتی با فشارهای اجتماعی ، استقلال فکری خود را حفظ کنند . همچنین اتکسینون (1975) ، بیان می دارد خوش بینی افراد دارای عزت نفس بالا ناشی از تخیلات نبوده بلکه بیشتر بر اساس یک ارزیابی ثابت از توانایی ها ، مهارت های اجتماعی و خصوصیات فرد است . آنها خود پسند نبوده با مشکلات شخصی مشغولیت ذهنی نداشته و کمتر دچار ناراحتی هایی نظیر بی خوابی ، خستگی ، سردرد و … میشوند (برنا و سواری 1389) .
دلگرم سازی با پذیرش افراد همانگونه که هستند ، و با تأکیدی که بر نقاط مثبت می کند به شکل گیری عزت نفس منجر می شود . کسانی که در خود احساس شایستگی می کنند و با نگرش مثبتی که نسبت به خود و محیط اطراف دارند در انجام وظایف خود موفق تر هستند و پیشرفت بیشتری دارند (پپی و همکاران ، 2006) .
2-2-7-کم رویی و کاهش عزت نفس
کم رویی یکی از متغیرهایی است که با عزت نفس در ارتباط است . کم رویی یک ناتوانی و معلولیت فراگیر اجتماعی است که در آن فرد از مواجه شدن با افراد ناآشنا و ارتباط اجتماعی گریز دارد . کم رویی و حراس اجتماعی نه تنها با احساس ناراحتی از بودن در جمع و تصویر سازی ذهنی منفی از خود و خود کم بینی همراه است بلکه با قضاوت های غیر طبیعی از خود و دیگران نیز همراه است . در بسیاری از مواقع ، کم رویی اصلی ترین مانع شکوفایی قابلیت ها ، خلاقیت ها و ایفای مسئولیت هاست (افروز ، 1381) .
وقتی افراد از نظر ویژگی شخصیتی کم رویی ؛ مانند نگرانی ، تنش و واکنش منفی نسبت به افراد نا آشنا ، احساس های غیر ماهرانه و ناراحت کننده داشته باشند ، به عنوان افرادی تلقی میشوند که در موقعیت های اجتماعی و تحصیلی از مهارت کافی برخوردار نیستند و در نتیجه عزت نفس (خود ارزشمندی) در آنها کاهش مییابد (رجبی و عباسی ، 1389) .
امروزه در خانه ، مدارس و دانشگاه ها ، رفتارهای آسیب زا مانند پرخاشگری ، اضطراب ، ناسازگاری ، احساس پوچی و بی ارزشی و رفتارهای دیگری از این قبیل به طور قابل ملاحظه ای افزایش یافته است . از جمله عواملی که باعث میشوند جوانان و نوجوانان به چنین عواقب منفی و مخاطره آمیزی دچار شوند کم رویی شدید و عزت نفس ضعیف است (مک گرا، ترجمه قراچه داغی ، 1384) .
یکی از مهمترین عوامل ایجاد و تقویت اعتماد به نفس نوجوانان و جوانان کمبود و یا نا موفق ، فراوانی و موفقیت هایآن ها در انجام فعالیت های مختلف می باشد . جوانی که تجارب چندانی از موفقیت ندارد ، هر قدر در انجام فعالیت های مختلف با موفقیت بیشتری مواجه گردد ، حس کارایی ارزشمندی و بالتبع اعتماد و عزت نفس در او تقویت میشود (رجبی و عباسی ، 1389) .
باس در سال (1980) ، دریافت که افراد کم رو ، فاقد مهارت اجتماعی و عزت نفس هستند ولی در عین حال به شدت مایلند خودشان را به عنوان انسان های اجتماعی بشناسند ، در نتیجه در روابط بین فردی غیر ماهرانه عمل می کنند (منتظر غیب و احقر ، 1390) .
نتایج پژوهشی کیت (2007)، بیانگر آن است که افراد کم رو به جنبه های منفی شخصیت خود توجه دارند . آنها نقاط ضعفشان را بزرگ و نقاط قوت خود را کم ارزش می دانند و این امر باعث می شود که در تصمیم گیری های آینده و حتی در مورد مشکلات جدید عقب نشینی کند و عزت نفس خود را از دست بدهد (همان منبع) .
در یک مطالعه ی جدید باس ، نشان داد که سطوح کم رویی در دانش آموزان پسر از دانش آموزان دختر بیشتر و احساس تنهایی در دانش آموزان دختر از دانش آموزان پسر بیشتر است . ضمناً بین احساس کم رویی و تنهایی همبستگی مثبت وجود دارد (باس ، 2010) .
با توجه به پژوهش ها ، سخت رویی در کاهش آسیب ها و استرس ها و کم رویی اهمیت خاصی دارد به گونه ای افرادی که سخت رویی بالایی دارند ، توانایی بهتری برای مقابله با کم رویی دارند . لذا با توجه به سخت رویی افراد از اهمیت بسیاری برخوردار است و میتواند راهگشای سیاستگذاری های مناسب در زمینه ی آسیب های روانی از کم رویی در دانشجویان باشد (منتظرغیب و احقر ، 1390) .
هم چنین یافته های پژوهش ها نشان داده اند افرادی که ارتباط اجتماعی بیشتری دارند در به کارگیری مهارت های زندگی تبحر خاص دارند ، کمتر دچار بیماری های روانی وجسمانی می شوند و برعکس ، بیماری های روانی و جسمانی در افراد تنها ، گوشه گیر و مضطرب که دارای احساس کم رویی شدید و عزت نفس ضعیف میباشند بیشتر است (مک گرا ؛ ترجمه ی قراچه داغی ، 1384) .
وجود روابط گرم و صمیمی با انسان های دیگر ، منبع ایمنی ، اعتماد ، راحتی و آسایش هر انسانی است که به تبع آن می تواند در رشد عزت نفس و کاهش احساس کم رویی و بی ارزشی او نیز مؤثر واقع شود .
2-2-8-توکل و ایجاد عزت نفس
یکی از مهم ترین عواملی که تحت تأثیر معنویات و باورهای مذهبی قرار می گیرد ، عزت نفس است . اعتقاد قلبی و واقعی به خداوند و قدرت بی همتای او عاملی مهم در ایجاد عزت نفس و اعتماد به نفس می باشد . وقتی با قدرتی بی بدیل و بزرگ ارتباط داشته باشی ، احساس میکنی از پشتیبانی او بهره مند هستی و این احساس به تو قدرت و عزت می دهد . هنری لینک روان شناس آمریکایی میگوید ، در نتیجه ی تحقیقات طولانی خود به این موضوع پی برده ام . کسی که با دین سر و کار داشته باشد و به عبادت بپردازد ، آن چنان شخصیتی قوی و نیرومند پیدا میکند که هیچ گاه یک نفر بیدین نمیتواند چنین شخصیتی بدست آورد (پناهی ، 1384 : 153) .
بزرگان و معصومین (ع) نیز در کلامشان به تکرار از کرامت نفس سخن گفته اند ، مؤمن اجازه ندارد عزت ، کرامت و حرمت نفس خود را جریحه دار سازد . رسول اکرم (ص) فرموده است : «حاجات هایتان را بخواهید و عزت نفس را از دست ندهید» . اما جواد (ع) نیز میفرماید : «عزت مؤمن در بی نیازی او از مردم است» . البته عزت نفس به معنای بی نیازی کامل از خلق خدا نیست ، چرا که خداوند انسان را موجودی اجتماعی آفریده که به تنهایی و بدون کمک هم نوعان ، قادر به رفع نیازهای مادی نیست (پناهی ، 1384) .
پژوهشگران دریافتهاند که دعا ، نماز و ایمان محکم ؛ نگرانی ، هیجان و ترس را برطرف می سازد ایمان در ارتباط مستمر با تنها منبع قدرت عالم هستی شکل می گیرد . البته این افکار ، زمانی به انسان عزت و سربلندی می دهد که ریشه ای صحیح ، اعمالی صالح و نیتی پاک داشته باشد . اصولاً ایمان تأثیر به سزایی در نفس انسان دارد . هم چنین یافته ها نشان می دهد که در همه ی شاخص های ذهنی و بیشتر شاخصهای عینی،دعا کاهش اضطراب و افسردگی و افزایش عزت نفس را موجب شده است(محتشمی،1386 :133) .
افرادی که باور دارند این شانس ، مسئولیت ها و گاه دیگران هستند که باعث موفقیت یا شکست شان میگردند ، خود و توانشان را باور ندارند و ایمان ضعیفی دارند ، جز در خود فرورفتن تا فرصت بعدی و پرخاشگری برای کم کاریِ تصوریِ دیگران نمیتوانند نقشی در زندگی داشته باشند . توکل و خود را یافتن و به خود اذعان داشتن ؛ یعنی بودن برای ماندن و پیشرفت (شجاعی ، 1383) .
بنابراین افرادی که توکل بالاتری دارند از عزت نفس بالاتری نیز بهره مند ند ، توکل بر خدا ، بر آن منبع فنا ناپذیر قدرت و توانایی ، سبب افزایش مقاومت انسان را در برابر مشکلات و حوادث سخت زندگی است . از این رو اشخاص متوکل ، اعتماد و عزت نفس بیشتری برای اقدام و کار داشته ، خسته نمیشوند و از راهی که میروند باز نمیگردند و کوتاه نمیآیند ( همان منبع ) .
2-2-9-چهار عامل اساسی در رشد عزت نفس
با نظر نظریه پردازان و محققین می توان به این نتیجه رسید که چهار عامل اساسی در رشد عزت نفس دخیل هستند (ولی زاده و امامی پور ، 2007) .
1. میزان دریافت رفتارهای احترام آمیز ؛ پذیرا و علاقه مندی است که شخص از افراد مهم زندگی اش دریافت میدارد . در نتیجه ما خودمان را همان گونه که ارزیابی میشویم ، ارزیابی میکنیم .
2. تاریخچه ی موفقیت ها ، همچنین جایگاه و مقامی که فرد در جهان دارد .
3. شیوه